مرکب

Article on other languages:

• حبر
• Мастило
• Tinta
• Inkoust
• Blæk
• Tinte
• Ink
• Inko
• Tinta
• Muste
• Encre
• דיו
• Tinta
• Inchiostro
• インク
• Înkar
• Dakwat
• Inkt
• Blekk
• Blekk
• Atrament
• Чернила
• Ink
• Bläck
• Tinta
• Tinta
• Mürekkep
• טינט
• 墨

	del.icio.us
	Digg
	Furl
	Reddit
	Rojo
	Add to OnlyWire

مُرَکَّب مایعی حاوی رنگ دانه است که جهت رنگ‌آمیزی، رسامی، طراحی یا خطاطی به‌وسیله قلم یا قلم‌مو به‌کار می‌رود. از انواع مرکب‌های غلیظ‌تر برای چاپ ماشینی و دستی استفاده می‌شود. مرکب ترکیب پیچیده‌ای از حلال‌ها، رنگ‌دانه‌ها، رزین‌ها، روان‌کننده‌ها و دیگر عناصر است. این مواد نوع و کیفیت رنگ، روان بودنِ آن، ضخامت، و خشک‌شدن آن‌را کنترل می‌کنند.

مرکب خوشنویسی

مرکب خوشنویسی از مهمترین ابزارهای یک خوشنویس است و نوع سنتی آن برای کار خوشنویسی مناسب است و از انواع مرکب‌ها، جوهرها و محصولات صنعتی و نوین نمی‌شود چندان بهره‌ای گرفت.

رنگ‌دانه اصلی مرکب خوشنویسی دوده است و مواد دیگری مانند صمغ عربی، زاج و مازو نیز برای چسبندگی رنگ‌دانه‌ها و قوام یافتن مرکب، به آن می‌افزایند. امروزه در بازار مرکب به دو صورت مایع و خشک عرضه می‌شود. مرکب مایع آماده استفاده است اما مرکب خشک را باید سایید، سپس آن را در آب جوشیدهٔ ولرم و یا گلاب حل کرد. این محلول را باید در ظرف سربسته به نرمی و در مدت زمان طولانی تکان داد. به‌این عمل «صلایه دادن» می‌گویند. صلایه در کیفیت مرکب و کشش آن بسیار موثر است.

درگذشته به مرکب، مَداد نیز گفته می‎شد و بدان جهت بوده كه قلم را مدد می دهد و كمك می كند تا بنویسد. همچنین نام «مركب» به این دلیل به‌کار رفته كه از اجزاء مختلفی فراهم آمده است. كلمهٔ «مَداد» به رنگ‌های دیگر نیز گفته می‌شود، ولی رنگ سیاه بیشتر به‌كار كتابت می‌آید و به رنگ‌های دیگر گاهگاه احتیاج می‌افتد. رنگ سیاه درجاتی دارد:

۱- سیاه مطلق (پرکلاغی یا حالك) ۲- سیاه معمولی (قاتم) ۳- سیاه مایل به خاكستری (سربی یا دَیجُور) ۴- سیاه طاوسی (مایل به سبز یا مُدهام)

جهت جلوکیری از فسادِ مرکب، باید آن‌را دور از آلودگی‌ها نگه‌داشت و در یا سرپوش دوات را در مواردی که با آن کار نمی‌کنند، بست و هر از چند گاهی (حدودا یک ماه) مرکب داخل دوات را عوض کرد. لیقه خوب نیز از خرابی مرکب می‌کاهد.

برای رقیق کردن مرکب خوشنویسی آب مقطر یا جوشیدهٔ سرد‌شده از آب معمولی بهتر است، و مناسب‌تر از آن گلاب یا آب ریحان یا آب مازو است. (مازو برجستگی های كروی شكلی است كه تحت اثر گزش حشره مخصوصی بر روی جوانه‌های درخت بلوط مازو ایجاد می‌شود، این برجستگی‌ها حاوی شیره درخت مزبور است كه به نام مازو مرسوم است. در تركیب مازو ۶۰- ۷۰% تانن وجود دارد، به‌علاوه مقدار كمی اسید كالیك و اسید آلاژیك و مقداری مواد گلوسیدی و آمیدون. در صنعت، از مازو جهت تهیهٔ مركب سیاه و رنگ كردن پارچه‌ها و نیز در چرم‌سازی استفاده می‌شود.)

امروزه مرکب خوشنویسی به دو صورت جامد و مایع عرضه می‌شود. ساخت مرکب روش‌های گوناگونی دارد ولی متداول‌ترین آن که در بین خطاطان رایج است بدین صورت است که ابتدا مقداری دوده (برای رنگ سیاه و انواع رنگ دانه‌های گیاهی برای رنگ‌های دیگر) را در آب جوشیده سرد حل کرده و داخل آن زاج سفید ریخته و سپس آن‌را با شعله کم می‌جوشانند؛ سپس آن‌را آرام آرام خنک می‌کنند. این روش ساده‌ترین روش ساخت مرکب است. البته در بعضی مواقع زعفران، پوست گردو و ... نیز به‌کار می‌رود.

منابع

فضائلی، حبیب‌الله، تعلیم خط، انتشارات سروش، 1356

حاجی‌آقاجانی، هادی، روش تدریس هنر کتاب اول راهنمایی، دفتر برنامه ریزی و تالیف کتاب های درسی وزارت آموزش و پرورش، 1373

این نوشتار خُرد است. با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید.